Net Zero là gì? Phát thải ròng bằng “0” có phải là không còn phát thải?

Net Zero đang xuất hiện ngày càng nhiều trong chính sách quốc gia, chiến lược doanh nghiệp và các chương trình phát triển bền vững. Thuật ngữ này thường được dịch là “phát thải ròng bằng 0”, nhưng điều đó không có nghĩa mọi hoạt động phát thải đều phải chấm dứt hoàn toàn. Vậy Net Zero thực sự được hiểu như thế nào?

Net Zero là gì?

Theo cách tiếp cận của Ủy Ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), Net Zero là trạng thái trong đó lượng khí nhà kính do con người phát thải vào khí quyển được cân bằng với lượng khí nhà kính do con người loại bỏ khỏi khí quyển trong một khoảng thời gian xác định.

Có thể diễn giải bằng công thức đơn giản:

Phát thải ròng = Tổng lượng phát thải – Tổng lượng được loại bỏ

Khi kết quả bằng 0, trạng thái phát thải ròng bằng “0” được thiết lập.

Chẳng hạn, một tổ chức đã giảm phần lớn lượng phát thải nhưng vẫn còn một lượng nhỏ chưa thể loại bỏ do hạn chế về công nghệ. Để đạt Net Zero, tổ chức phải cân bằng phần phát thải tồn dư này bằng lượng khí nhà kính được loại bỏ khỏi khí quyển với quy mô tương ứng.

Điểm cốt lõi nằm ở chữ “ròng”. Net Zero không yêu cầu tổng phát thải tuyệt đối phải bằng 0, nhưng yêu cầu lượng phát thải còn lại sau quá trình cắt giảm phải được cân bằng đầy đủ.

Vì sao Net Zero không có nghĩa là ngừng hoàn toàn mọi phát thải?

Trong thực tế, việc loại bỏ toàn bộ phát thải khỏi mọi hoạt động kinh tế là rất khó. Một số lĩnh vực như sản xuất xi măng, thép, hàng không, vận tải biển và nông nghiệp vẫn có thể phát sinh phần phát thải khó tránh ngay cả khi đã áp dụng các giải pháp tốt nhất hiện có.

Đạt Net Zero vì thế thường gồm hai bước lớn.

Trước hết, các quốc gia và tổ chức phải giảm phát thải ở mức sâu nhất có thể thông qua tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo, đổi mới công nghệ, điện hóa, cải tiến quy trình và thay đổi phương thức sản xuất, tiêu dùng.

Sau đó, phần phát thải thực sự khó loại bỏ mới được cân bằng bằng các biện pháp hấp thụ hoặc loại bỏ carbon.

Các biện pháp này có thể dựa vào tự nhiên, như bảo vệ và phục hồi rừng, đất hoặc hệ sinh thái; hoặc dựa vào công nghệ, như thu giữ trực tiếp CO₂ từ không khí và lưu trữ lâu dài. Mỗi giải pháp có mức độ ổn định, chi phí và khả năng đo lường khác nhau.

IPCC xác định hoạt động loại bỏ carbon là cần thiết để xử lý phần phát thải tồn dư khó giảm. Tuy nhiên, biện pháp này không thể thay thế cho việc cắt giảm phát thải nhanh và sâu.

Net Zero có giống trung hòa carbon không?

“Net Zero” và “trung hòa carbon” đều đề cập đến việc cân bằng phát thải, nhưng cách sử dụng hai thuật ngữ trong thực tế có thể khác nhau.

Trung hòa carbon đôi khi được áp dụng cho một sản phẩm, hoạt động hoặc giai đoạn ngắn, trong đó lượng phát thải được tính toán rồi bù đắp bằng tín chỉ carbon. Net Zero thường được hiểu là một quá trình chuyển đổi toàn diện hơn, yêu cầu tổ chức giảm mạnh phát thải trong toàn bộ phạm vi liên quan trước khi xử lý phần tồn dư.

Vì vậy, không thể chỉ dựa vào tên gọi để kết luận một cam kết có đáng tin cậy hay không. Điều quan trọng là phạm vi tính toán, mức giảm trực tiếp, chất lượng dữ liệu và phương pháp cân bằng phát thải.

Có thể đạt Net Zero chỉ bằng cách mua tín chỉ carbon?

Một trong những cách hiểu sai phổ biến là tổ chức có thể tiếp tục phát thải ở mức cao, sau đó mua tín chỉ carbon để tuyên bố đã đạt Net Zero.

Nếu không đi kèm cắt giảm phát thải trực tiếp, cách tiếp cận này có thể làm suy yếu tính toàn vẹn của mục tiêu Net Zero.

Tín chỉ carbon có thể đóng vai trò hỗ trợ, nhưng chất lượng của tín chỉ phụ thuộc vào nhiều điều kiện: kết quả giảm hoặc loại bỏ phát thải phải có thật, có thể đo lường, được thẩm tra, không bị tính trùng và có khả năng duy trì trong thời gian phù hợp.

Một lộ trình đáng tin cậy cần ưu tiên theo thứ tự:

1. Kiểm kê và xác định đầy đủ nguồn phát thải;
2. Xây dựng mục tiêu giảm phát thải theo từng giai đoạn;
3. Cắt giảm trực tiếp trong toàn bộ phạm vi có thể kiểm soát;
4. Theo dõi, báo cáo và thẩm tra kết quả;
5. Chỉ sử dụng biện pháp loại bỏ hoặc tín chỉ có chất lượng cho phần phát thải thực sự khó tránh.

Một cam kết Net Zero đáng tin cậy cần có gì?

Việc công bố một mốc thời gian, chẳng hạn năm 2050, chưa đủ để tạo thành một cam kết có chất lượng. Một lộ trình Net Zero cần trả lời rõ một số câu hỏi cơ bản.

Phạm vi được tính là gì? Cam kết áp dụng cho một hoạt động, sản phẩm, tổ chức, chuỗi giá trị hay toàn bộ nền kinh tế?

Bao gồm loại khí nào? Chỉ CO₂ hay tất cả các khí nhà kính?

Đường cơ sở được xác định ra sao? Mức giảm được so sánh với năm nào và dựa trên dữ liệu nào?

Mục tiêu trung gian là gì? Tổ chức sẽ giảm bao nhiêu vào năm 2030, 2035 hoặc 2040?

Giải pháp giảm phát thải trực tiếp gồm những gì? Cam kết cần gắn với kế hoạch hành động, nguồn lực và người chịu trách nhiệm.

Phần phát thải còn lại được xử lý thế nào? Biện pháp loại bỏ hoặc tín chỉ carbon phải được công bố minh bạch.

Kết quả được kiểm chứng ra sao? Dữ liệu cần được theo dõi, báo cáo và thẩm tra theo phương pháp phù hợp.

Thiếu những yếu tố này, tuyên bố Net Zero có thể chỉ dừng ở thông điệp truyền thông và làm gia tăng nguy cơ “tẩy xanh”.

Net Zero bắt đầu từ việc đo lường

Đối với một tổ chức, bước đầu tiên của hành trình Net Zero thường là kiểm kê khí nhà kính. Hoạt động này giúp xác định phát thải đến từ đâu, nguồn nào chiếm tỷ trọng lớn và dữ liệu nào còn thiếu.

Từ kết quả kiểm kê, tổ chức có thể xây dựng đường cơ sở, đặt mục tiêu, lựa chọn giải pháp giảm phát thải và theo dõi tiến độ.

Với cá nhân, hiểu về Net Zero giúp mỗi người đánh giá tốt hơn các tuyên bố môi trường, lựa chọn sản phẩm có trách nhiệm và nhận diện vai trò của mình trong quá trình chuyển đổi xanh.

Net Zero không phải là lời hứa rằng mọi phát thải sẽ biến mất. Đó là quá trình giảm phát thải nhanh, sâu và có hệ thống, trước khi cân bằng phần phát thải thực sự khó tránh bằng những giải pháp có độ tin cậy phù hợp.